پزشکی هسته ای

پزشکی هسته ای یا Nuclear Medicine یکی از شاخه های علم پزشکی است که در آن از مواد رادیو اکتیو جهت تشخیص و درمان بیماریها استفاده میشود. روشهای تشخیصی در مورد اعضاء مختلف بدن مانند استخوانها، مغز، کلیه، ریه، قلب، دستگاه گوارش و غیره کاربرد دارند.

تصویر برداری پزشکی هسته ای یکی از کلیدی ترین و پایه ای ترین روش های تصویربرداری در جهت پی بردن به خواص و عملکرد بیولوژیکی بافت های بدن میباشد. این نوع تصویربرداری با استفاده از تزریق ماده ای به نام داروی هسته ای (رادیودارو) صورت میگیرد. داروی هسته ای امکان جایابی و اندازه گیری فرایندهای بیوشیمیایی موجود در بدن را با استفاده از رادیو داروها فراهم می کند. این موارد شامل ارزیابی عملکرد اعضای بدن، مانند بافت های قلب، کلیه، کبد، تیروئید و … می باشد. همچنین مکان یابی و اندازه گیری و تحلیل فعالیت برخی سرطان ها را تسهیل می کند. اطلاعات به دست آمده از این نوع تصویربرداری با روشهای تصویربرداری آناتومیکی مانند CT-Scan یا MRI کاملا متفاوت است.

روش تصویربرداری در پزشکی هسته ای، بدین گونه است که ابتدا رادیودارو مخصوص هر عضو با ماده رادیو اکتیو نشاندار می شود و به بیمار تزریق میشود و در عضو مورد نظر تجمع مییابد. سپس با استفاده از دستگاه گاماکمرا تصویربرداری از عضو مورد نظر صورت می گیرد. بر خلاف روشهای رادیولوژی که عموماٌ اطلاعاتی در مورد ساختمان اعضا بدن ارائه می کنند، روشهای پزشکی هسته ای عموما اطلاعاتی در مورد عملکرد اعضای مختلف بدن را در اختیار متخصصین پزشکی هسته ای قرار میدهند.

انواع دستگاه های مورد استفاده در بخش پزشکی هسته ای

به طور کلی میتوان این موضوع را به لوازم و دستگاههای مورد استفاده در بخش پزشکی هسته ای تقسیم بندی نمود. به طوریکه میتوان به دو بخش کلی دستگاههای اصلی و لوازم جانبی پزشکی هسته ای تقسیم بندی نمود.
دستگاههای اصلی پزشکی هسته ای را میتوان به سیکلوترون ، پت- ام آر ، پت-سی تی ، اسپکت-سی تی ، اسپکت ، گاما کمرا ، سنجش تراکم استخوان و تردمیل و برای همه دستگاههای سرمایه ای وجود UPS ، تقسیم بندی نمود.

لوازم جانبی که در بخش پزشکی هسته ای مورد استفاده قرار میگیرند به شکل زیر هستند:

– دوزکالیبراتور
– پاراوان سربی
– روپوش سربی
– سطل سربی مخصوص زباله ها یا پسماند رادیواکتیو
– شیلد سربی مخصوص حمل سرنگ
– شیلد سربی مخصوص حمل ویال
– عینک سربی
– دماسنج و رطوبت سنج جهت استفاده در اتاق نصب دستگاههای پزشکی هسته ای
– فیلم بدج
– و بقیه لوازم اداری جهت استفاده در بخش پذیرش
لازم به ذکر است که مراکز پزشکی هسته ای ممکن است، بخشی از اقلام مذکور را بسته به خدماتی که ارائه میدهند، در مرکز داشته باشند.

خدمات ارائه شده در بخش پزشکی هسته ای:

در بخش پزشکی هسته ای با توجه به کاربرد آن در تشخیص بیماریها خدمات زیر ارائه میگردد:

اسکن قلب یا اسکن هسته ای قلب

اسکن هسته ای قلب در تشخیص و ارزیابی بیماری عروق کرونر مفید است. همچنین برای ارزیابی کاردیومیوپاتی و شناسایی آسیب های احتمالی به قلب در اثر شیمی درمانی یا رادیوتراپی استفاده می شود.

پزشکان از اسکن پزشکی هسته ای قلب برای کمک به تشخیص بیماری قلبی استفاده می کنند. این بیماری های قلبی عبارتند از:

  • درد قفسه سینه غیر قابل توضیح
  • درد قفسه سینه ناشی از ورزش (به نام آنژین).
  • تنگی نفس
  • نوار قلب (الکتروکاردیوگرام9 غیر طبیعی)

همچنین اسکن هسته ای قلب به منظور کاربردهای دیگری نیز انجام می شود که عبارتند از:

  • برای تجسم الگوهای جریان خون در دیواره های قلب، که اسکن پرفیوژن میوکارد نامیده می شود.
  • برای ارزیابی وجود و میزان بیماری مشکوک یا شناخته شده عروق کرونر.
  • برای تعیین میزان آسیب به قلب پس از حمله قلبی یا انفارکتوس میوکارد.
  • برای ارزیابی نتایج جراحی بای پس یا سایر روش‌های بازسازی عروقی که برای بازگرداندن خونرسانی به قلب طراحی شده‌اند.
  • همراه با الکتروکاردیوگرام (ECG)، برای ارزیابی حرکت دیواره قلب و عملکرد کلی قلب با تکنیکی به نام Gated Cardiac.

بعضی از مراکز تصویربرداری، تصاویر پزشکی هسته‌ای را با سی تی اسکن یا ام ار ای ترکیب می‌کنند تا نماهای ویژه ایجاد کنند. پزشکان این تصویر را فیوژن می نامند. ادغام این تصاویر به پزشک اجازه می دهد تا اطلاعات دو تصویربرداری مختلف را در یک تصویر به هم متصل مشاهده کند. این امر منجر به اطلاعات دقیق تر و تشخیص دقیق تر می شود.

در نهایت به طور کلی می توان گفت که اسکن پزشکی هسته ای قلب تصاویری از توزیع جریان خون در عضله قلب ارائه می دهد و می تواند برای شناسایی جریان خون غیرطبیعی در قلب، تعیین میزان آسیب عضله قلب پس از حمله قلبی و یا اندازه‌گیری و ارزیابی عملکرد قلب استفاده می‌شوند.

اسکن استخوان

اسکن هسته ای استخوان (whole body bone scan) نوع خاصی از روش پزشکی هسته ای است که از مقادیر کمی مواد رادیواکتیو برای تشخیص و ارزیابی شدت انواع بیماری ها و شرایط استخوانی از جمله شکستگی، عفونت و سرطان استخوان استفاده می کند. از آنجایی که روش های پزشکی هسته ای قادر به تصویربرداری از عملکردهای بدن در سطح مولکولی هستند، پتانسیل شناسایی بیماری در مراحل اولیه و همچنین پاسخ بیمار به مداخلات درمانی را ارائه می دهند. در واقع، اسکن استخوان اغلب می تواند ناهنجاری های استخوانی را خیلی زودتر از یک اسکن معمولی اشعه ایکس پیدا کند. به طور کلی اسکن هسته ای استخوان برای ارزیابی هرگونه تغییر در استخوان ها مانند آرتروز در مفاصل، یافتن بیماری‌ها و تومورهای استخوانی و یا تعیین علت درد یا التهاب استخوان استفاده می‌شوند.

اسکن گالیوم

اسکن گالیوم برای تشخیص بیماری های عفونی و یا التهابی فعال، تومورها و آبسه ها استفاده می شوند. به طور کلی اسکن گالیوم می تواند به تشخیص بیماری ها اختلالات زیر کمک کند:

سرطان، مانند لنفوم هوچکین.

عفونت، مانند آبسه (جمع آوری چرک) یا استئومیلیت (عفونت استخوان).

شرایط التهابی (به عنوان مثال، فیبروز ریوی یا سارکوئیدوز).

اسکن گالیوم اغلب زمانی استفاده می شود که فرد به دلیل نامعلومی تب داشته باشد. همچنین اغلب پس از درمان فرد پزشک ممکن است برای بررسی بیشتر سلامت بیمار با استفاده از اسکن گالیوم به دنبال سلول های سرطانی باقی مانده در بدن بیمار بگردد.

اسکن کلیه به روش پزشکی هسته ای یا اسکن هسته ای کلیه

اسکن هسته ای کلیه برای بررسی کلیه ها و یافتن هر گونه ناهنجاری در کلیه و مجاری ادراد استفاده می شوند. این ناهنجاری ها عمدتا شامل عملکرد غیر طبیعی یا انسداد جریان خون کلیوی است. اسکن هسته ای کلیه نحوه عملکرد کلیه های بیمار را نشان می دهد.

اسکن هسته ای مغز

اسکن هسته ای مغز  یا به طور دقیق تر اسکن پرفیوژن مغز یک اسکن پزشکی هسته ای است که جریان خون را در نواحی مختلف مغز بیمار بررسی می کند. می توان از اسکن پرفیوژن مغز برای تشخیص بیماری های مختلف از جمله زوال عقل، سکته مغزی، ایسکمی و در برخی از انواع صرع استفاده کرد.

مناطقی از مغز که بسیار فعال هستند اغلب خونرسانی بیشتر و همچنین مصرف اکسیژن و گلوکز بیشتری را نشان می دهند. ردیابی این افزایش ها می تواند نشان دهد که کدام مناطق مغز بیمار فعال تر هستند. این عوامل ممکن است در مناطقی از مغز که آسیب دیده اند یا خیلی فعال نیستند کمتر باشد.

اگر پزشک شما به شما اسکن هسته ای مغز را تجویز کرده است ممکن است به یکی از علل زیر باشد:

  • صرع
  • زوال عقل
  • سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا
  • خونریزی زیر عنکبوتیه
  • تنگی کاروتید
  • واسکولیت مغزی
  • تومور مغزی
  • آسیب در اثر تصادف به سر

در کل اسکن هسته ای مغز برای بررسی مشکلات درون مغز و یا در گردش خون به مغز استفاده می شوند.

اسکن سینه یا پستان به روش هسته ای

اسکن هسته ای سینه یک آزمایش تصویربرداری برای مشاهده پستان ها است. اسکن هسته ای سینه اغلب زمانی استفاده می شود که ماموگرافی اطلاعات کافی به پزشک نداده باشد. نواحی از پستان که رادیودارو در آن‌ها به مقدار بیشتری جمع می‌شود «نقاط داغ» نامیده می‌شوند. مناطقی که ردیاب را جذب نمی کنند و در تصویر اسکن شده کمتر روشن به نظر می رسند، “نقاط سرد” نامیده می شوند. سلول های سرطانی معمولاً نقاط داغ در اسکن سینه هستند.

اسکن سینه می تواند در تشخیص سرطان سینه در زنان جوان مفید باشد. زنان جوان معمولا سینه های متراکم تری نسبت به زنان مسن دارند. بافت متراکم سینه نیز ممکن است به دلیل موارد زیر رخ دهد:

  • بیماری فیبروکیستیک
  • بافت چربی سینه
  • جراحی سینه در گذشته
  • پرتو درمانی
  • شیمی درمانی
  • بیوپسی
  • ایمپلنت های پستان

پزشک ممکن است در صورتی که احتمال وجود یکی از شرایط زیر باشد، ممکن است اسکن پزشکی هسته ای سینه را تجویز کند:

  • تومور
  • عفونت (آبسه)
  • جمع آوری خون به نام هماتوم
  • کیست

همچنین ممکن است پزشکان برای بررسی جریان خون در بافت سینه از اسکن هسته ای پستان استفاده کنند.

اگر بیمار سرطان سینه داشته باشد، اسکن هسته ای سینه می تواند به تشخیص مرحله سرطان کمک کند. پزشکان همچنین ممکن است از این اسکن به عنوان پیگیری بعد از جراحی، شیمی درمانی یا سایر درمان های سرطان سینه استفاده کنند. در کل اسکن هسته ای سینه اغلب همراه با ماموگرافی برای تعیین محل بافت سرطانی در پستان استفاده می شوند.

اسکن هسته ای تیروئید

تیروئید با پردازش و تنظیم سطوح هورمون های خاص به حفظ بسیاری از عملکردهای مختلف بدن کمک می کند. اسکن هسته ای تیروئید به این منظور انجام می شود تا پزشکان  بتوانند تشخیص دهند که کدام قسمت های غده تیروئید به درستی کار می کند و اینکه آیا غده تیروئید بیش فعال است (پرکاری تیروئید) یا کم کاری دارد(کم کاری تیروئید). همچنین ممکن است به تمایز بین ندول های خوش خیم (غیر سرطانی) و بدخیم (سرطانی) تیروئید کمک کند. اسکن تیروئید همچنین اطلاعاتی در مورد اندازه و شکل غده تیروئید می دهد. بطور کلی اسکن هسته ای تیروئید برای ارزیابی عملکرد تیروئید یا ارزیابی بهتر ندول یا توده تیروئید استفاده می شوند.

اسکنهای دیگر پزشکی هسته ای مانند:

اسکن کبد و طحال

اسکن مجاری اشکی

اسکن دستگاه گوارش و RBC

اسکن هسته ای کیسه صفرا و مجاری صفراوی، اسکن هسته ای ریه، اسکن مجاری ادراری و اسکن هسته ای پاراتیروئید نیز هستند که میتوانید در پلتفرم اسکن طب مطالعه نمایید و نوبت این اسکن ها را نیز از طریق اسکن طب دریافت کنید.

مقطع نگاری انتشار پوزیترونی (PET)

یک تکنیک تصویر برداری پزشکی هسته ای است که یک تصویر سه بعدی یا تصویری از روند عملکرد درون بدن بدست می دهد. این سیستم، یک جفت اشعه ی گاما را که توسط یک رادیو نوکلئید پوزیترون ده (tracer) تولید شده و در خلاف جهت هم گسیل شده اند آشکار می سازد. این رادیو نوکلئید توسط یک مولکول بیولوژیکی فعال وارد بدن می شود. سپس، تصویر سه بعدی تراکم دارو درون بدن توسط آنالیز کامپیوتری بازسازی می شود. در اسکنرهای جدید، معمولا یک اسکن CT هم همزمان در همان دستگاه گرفته می شود تا تصویر سه بعدی بدست آمده دقیق تر باشد.

در این روش به بدن بیمار یک ماده شیمیایی خاص که با یک ماده رادیواکتیو نشانه دار شده است (رادیودارو) تزریق می گردد. بافت هاي مختلف بدن با توجه به میزان جریان خون و متابولیسم سلولی و شیمیایی خود، مقدار متفاوتی از این ماده را جذب می کنند. این ماده جذب شده از خود یک پرتو نامریی ساطع می کند که توسط یک دستگاه تصویر بردار ویژه قابل دریافت است.

اصول عملکرد پت اسکن در پزشکی هسته ای

با توجه به مقدمه بالا اصول تصویربرداری PET را میتوان برمبنای آشكارسازی پرتوهای نامریی حاصله از نابودی جفتهای پوزیترون و الكترون دانست، از این رو رادیوایزوتوپهای مورد استفاده در PET عبارتند از C11، N13، O15 و F18 كه بترتیب دارای نیم عمرهای 20، 10، 2 و 110 دقیقه میباشند. اگر مولکول بیولوژیک فعال برای تصویر برداری PET، (FDG) F18 (از ترکیبات گلوکز) باشد تصویر بدست آمده فعالیت متابولیک بافت را در نواحی ای که جذب گلوکز بالاست نشان می دهد. این ماده که مشتق نشاندار شده ایی از گلوکز است که میزان آن بسیار اندک است و در حالت کلی و شرایط معمولی خطر قابل توجهی در استفاده از این فناوری وجود ندارد. معمول ترین نوع اسکن PET، حدود 95% اسکن های جاری در مراقبت های استاندارد پزشکی، استفاده از FDG برای جستجوی احتمال متاستاز سرطان است.

PET اسکن یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی (non-invasive) در پزشکی هسته ای است که در تشخیص، درمان و پیگیری بیماریهای متعدد و بطور وسیع در انکولوژی بالینی (تصویر برداری پزشکی تومور ها و جستجوی متاستاز در آنها) و تحقیقات کلینیکی بیماری های مغز مثل دمانس مورد استفاده قرار می گیرد و همچنین در بیماریهای سرطانی، قلبی عروقی و مغز و اعصاب کاربرد دارد. برخی دیگر از کاربردهای معمول PET عبارتند از انکولوژی، نورولوژی، کاردیولوژی، فارماکولوژی، تصویر برداری از حیوانات کوچک، تصویر برداری ماهیچه ای- استخوانی و بیماري هاي سرطانی بخصوص سرطان های گوارش، سینه و لمفوم را میتوان نام برد.

مزایای پت اسکن

در بیشتر نارسائی ها و بیماری ها قبل از اینكه تغییرات آناتومیك در بافت ایجاد شود تغییراتی در متابولیسم رخ میدهد از این رو برخلاف سیستم های تصویربرداری مرسوم یعنی MRI و CT كه تغییرات آناتومیكی و یا SPECT كه تغییرات فیزیولوژیكی را اندازه گیری می كند با استفاده از سیستم PET ما قادر خواھیم بود كه بیماری را در مراحل اولیه تشخیص دهیم و از پیشرفت بیماری جلوگیری و به درمان آن بپردازیم و چنانچه میدانیم در مورد سرطان تشخیص زود هنگام برای درمان از اهمیت حیاتی برخوردار است .

چنانچه بخواهیم سیستم PET را با سیستم SPECT که هم اكنون متداولترین سیستم در بخش های پزشكی هسته ای می باشد مقایسه كنیم موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرند :

1- قدرت تفكیك مكانی سیستم PET كه همانا قابلیت سیستم در نشان دادن جز ئیات ارگان مورد مطالعه در تصویر می باشد در حدود 4 الی 5 میلیمتر می باشد كه دو برابر بهتر از قدرت تفكیك مكانی SPECT است.
2- بهره وری PET به مراتب بهتر از سیستم SPECT می باشد كه باعث وضوح و كنتراست بیشتر تصاویر می باشد
3- بدلیل امكان تصحیح برای جذب پرتو ها درPET، آنالیز كمی اطلاعات امكانپذیر می شود كه كاربردهای زیادی در تعیین مرحله بیماری دارد.
4- PET در مودالیته پزشکی هسته ای علاوه بر امكان مطالعه فرآیند فیزیولوژیكی بافت و یا ارگان مورد مطالعه امكان مطالعه متابولیسم و فعالیت بیوشیمی بافت مورد بررسی وجود دارد که این قابلیت برجسته ترین مزیت این سیستم است که آنرا از دیگر سیستم های تصویربرداری متمایز می سازد.

در تهیه این مقاله از وبسایت cdc کمک گرفته شده است.

اسکن طب اسکن طب جهت ارتباط بهتر و ارسال آخرین تخفیف ها و مقالات نیازمند به دریافت این مجوز از شماست.
رد کردن
اجازه دادن به اعلان ها