تومور مغزی: علائم، تشخیص و تصویربرداری

تومور مغزی به رشد غیرطبیعی سلول ها در داخل مغز یا بافت های اطراف آن گفته می شود که می تواند خوش خیم یا بدخیم باشد. علائم تومور مغزی با توجه به محل، اندازه و سرعت رشد ضایعه تفاوت دارد و سردردهای پیشرونده، تشنج، اختلال بینایی و مشکلات حرکتی را شامل می شود. تشخیص دقیق این بیماری با معاینه عصبی و روش های تصویربرداری مانند MRI مغز انجام می شود. در این مقاله از اسکن طب، علائم هشداردهنده، عوامل خطر و روش های تشخیص تومور مغزی را بررسی می کنیم.

تومور مغزی چیست و چگونه در بافت مغز شکل می گیرد؟

تومور مغزی به رشد و تکثیر غیرطبیعی سلول ها در بافت مغز یا ساختارهای اطراف آن گفته می شود. این توده ها زمانی شکل می گیرند که سلول ها به دلایل ژنتیکی و تغییرات مولکولی، کنترل طبیعی تقسیم و رشد خود را از دست بدهند. تومورهای مغزی از نظر منشأ به دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم می شوند.

تومورهای اولیه از سلول های مغز یا بافت های مجاور منشا می گیرند، اما تومورهای ثانویه در اثر انتشار سلول های سرطانی از اندام های دیگر به مغز ایجاد می شوند. همچنین این توده ها از نظر رفتار زیستی در گروه خوش خیم و بدخیم قرار می گیرند.

تشخیص نوع، محل و اندازه تومور با MRI مغز اهمیت دارد و پزشک بر اساس یافته های تصویربرداری، بررسی های تکمیلی و شرایط بیمار، درباره اقدامات بعدی و نوبت ام آر آی تصمیم گیری می کند.

علائم تومور مغزی چیست؟ ۸ نشانه مهم که نباید نادیده بگیرید

علائم تومور مغزی به محل قرارگیری، اندازه، سرعت رشد و میزان فشار توده بر بافت های اطراف بستگی دارد. برخی بیماران با سردردهای مداوم مراجعه می کنند و برخی دیگر ابتدا دچار تشنج، اختلال بینایی یا تغییرات رفتاری می شوند. شدت نشانه ها نیز در افراد مختلف متفاوت است. شناخت این علائم به تشخیص زودهنگام اختلالات عصبی و پیگیری پزشکی کمک می کند.

1- سردردهای مداوم و تغییر الگوی سردرد

سردرد یکی از نشانه های احتمالی تومور مغزی است که در برخی بیماران با گذشت زمان شدت بیشتری پیدا می کند. این درد گاهی صبح ها، هنگام بیدار شدن از خواب یا همراه با سرفه و خم شدن تشدید می شود. افزایش فشار داخل جمجمه و تحریک ساختارهای حساس به درد می توانند در بروز این سردرد نقش داشته باشند. سردرد جدید، پیشرونده یا همراه با علائم عصبی به بررسی پزشکی نیاز دارد.

2- تهوع و استفراغ بدون علت مشخص

افزایش فشار داخل جمجمه می تواند مرکز کنترل تهوع و استفراغ را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، بعضی بیماران بدون سابقه مشکلات گوارشی دچار تهوع یا استفراغ می شوند. تکرار این حالت، به ویژه همراه با سردردهای شدید و اختلال بینایی، اهمیت بررسی عصبی را افزایش می دهد.

3- تشنج و حملات ناگهانی عصبی

تومور مغزی با تحریک غیرطبیعی سلول های عصبی می تواند باعث تشنج شود. این حملات به شکل حرکات غیرارادی اندام ها، خیره شدن ناگهانی، از دست دادن هوشیاری یا اختلال موقت در آگاهی بروز می کنند. اولین حمله تشنج در بزرگسالی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

4- اختلال بینایی، دوبینی و تاری دید

فشار بر مسیرهای بینایی یا اعصاب مرتبط با حرکت چشم می تواند باعث تاری دید، دوبینی، کاهش میدان بینایی و اختلال در تشخیص تصاویر شود. برخی تومورها نیز با ایجاد افزایش فشار داخل جمجمه، موجب تورم عصب بینایی Papilledema می شوند.

5- ضعف عضلانی، بی حسی و اختلال تعادل

درگیری نواحی حرکتی مغز می تواند قدرت عضلات دست و پا را کاهش دهد یا باعث بی حسی و گزگز اندام ها شود. تومورهای واقع در مخچه نیز گاهی هماهنگی حرکات، راه رفتن و حفظ تعادل را مختل می کنند.

6- مشکلات حافظه، تمرکز و تغییرات رفتاری

درگیری لوب پیشانی یا گیجگاهی می تواند عملکردهای شناختی را تحت تاثیر قرار دهد. فراموشی، کاهش تمرکز، سردرگمی، تغییر شخصیت و رفتارهای غیرمعمول از نشانه های احتمالی این وضعیت هستند.

7- اختلال گفتار و درک کلمات

آسیب یا فشار بر نواحی زبانی مغز می تواند باعث آفازی Aphasia شود. بیمار در این شرایط برای صحبت کردن، پیدا کردن کلمات یا درک جملات مشکل پیدا می کند. اختلال ناگهانی گفتار نیازمند ارزیابی اورژانسی است.

8- خواب آلودگی و تغییر سطح هوشیاری

خواب آلودگی غیرمعمول، گیجی، کاهش هوشیاری و دشواری در بیدار ماندن از نشانه های هشداردهنده افزایش فشار داخل جمجمه یا اختلال عملکرد مغز هستند. این علائم به ویژه اگر به صورت پیشرونده ظاهر شوند، نیازمند بررسی فوری هستند.

سردرد چه زمانی می تواند نشانه تومور مغزی باشد؟

سردرد یکی از علائم احتمالی تومور مغزی است، اما هر نوع سردردی به معنای وجود توده در مغز نیست. سردردهای مرتبط با تومور مغزی گاهی به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه یا فشار توده بر ساختارهای عصبی ایجاد می شوند.

تغییر الگوی سردرد، افزایش تدریجی شدت درد و همراهی آن با نشانه های عصبی از مواردی هستند که به بررسی پزشکی دقیق نیاز دارند. ویژگی های سردرد هشداردهنده شامل موارد زیر می شوند:

• شروع سردردی که فرد قبلا تجربه نکرده است.

• شدیدتر شدن سردرد طی چند هفته یا چند ماه.

• احساس درد بیشتر هنگام بیدار شدن از خواب.

• افزایش فشار یا شدت سردرد هنگام زور زدن، عطسه یا خم شدن.

• به ویژه زمانی که علت گوارشی مشخصی وجود ندارد.

• بروز تاری دید، دوبینی یا کاهش میدان بینایی.

• ضعف اندام ها، بی حسی، اختلال تعادل یا تشنج.

• ادامه درد یا تغییر الگوی آن با وجود درمان های معمول.

سردرد ناگهانی و بسیار شدید، تشنج جدید، ضعف ناگهانی اندام ها یا اختلال هوشیاری نیازمند ارزیابی اورژانسی هستند. تشخیص علت سردرد بر اساس شرح حال، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری مانند MRI مغز انجام می شود.

عوامل خطر و علت ایجاد تومور مغزی

علت دقیق ایجاد بسیاری از تومورهای مغزی هنوز مشخص نیست؛ اما برخی عوامل ژنتیکی، محیطی و پزشکی با افزایش احتمال ابتلا ارتباط دارند. شناخت این عوامل به درک بهتر زمینه های ایجاد تومور کمک می کند. مهم ترین عوامل خطر شناخته شده شامل موارد زیر هستند:

• وجود سابقه برخی تومورهای مغزی در بستگان نزدیک.

• ابتلا به نوروفیبروماتوز نوع ۱ و ۲ Neurofibromatosis، سندرم لی فرامنی LiFraumeni، سندرم تورکوت  Turcotو سندرم فون هیپل لیندو (Von HippelLindau)

• دریافت پرتودرمانی در ناحیه سر، به ویژه در دوران کودکی.

• بالا رفتن احتمال بروز برخی انواع تومورهای مغزی با افزایش سن.

• ایجاد جهش و تغییرات مولکولی در ژن های تنظیم کننده رشد و تقسیم سلولی.

• افزایش احتمال درگیری ثانویه مغز در اثر انتشار سلول های سرطانی از اندام های دیگر.

• ضعف سیستم ایمنی، به ویژه در ارتباط با لنفوم اولیه سیستم عصبی مرکزی.

MRI مغز برای تشخیص تومور مغزی چه اطلاعاتی ارائه می دهد؟

MRI مغز یکی از مهم ترین روش های تصویربرداری برای شناسایی و ارزیابی تومورهای مغزی است. این روش با استفاده از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی، تصاویر دقیقی از بافت های نرم مغز تهیه می کند و اطلاعاتی درباره محل، اندازه، حدود و ویژگی های ضایعه در اختیار متخصص رادیولوژی قرار می دهد.

همچنین MRI به بررسی تورم اطراف تومور، میزان فشار بر ساختارهای مجاور و احتمال درگیری نواحی مختلف مغز کمک می کند. بر اساس راهنمای کالج رادیولوژی آمریکا ACR در سال ۲۰۲۴، MRI بدون و با تزریق ماده حاجب، روش استاندارد ارزیابی پیش از درمان تومورهای داخل مغزی مشکوک است.

MRI مغز چگونه تومور را شناسایی می کند؟

تصویربرداری MRI با استفاده از توالی های مختلف، تفاوت میان بافت طبیعی و نواحی غیرطبیعی مغز را مشخص می کند. مهم ترین اطلاعاتی که از این بررسی به دست می آید شامل موارد زیر است:

• شناسایی ضایعات و تغییرات غیرطبیعی در بافت مغزی.

• مشخص کردن موقعیت ضایعه، ابعاد و حدود گسترش آن.

• شناسایی تورم بافتی ناشی از تجمع مایع در اطراف ضایعه.

• بررسی جابه جایی ساختارهای مغزی، فشردگی بطن ها و احتمال ایجاد اثر توده ای

•  بررسی درگیری نواحی مختلف مغز: ارزیابی ارتباط تومور با عروق، مسیرهای عصبی و ساختارهای حساس مغزی.

MRI مغز بدون کنتراست چه زمانی انجام می شود؟

MRI مغز بدون کنتراست نوعی تصویربرداری است که در آن ماده حاجب گادولینیوم به صورت وریدی تزریق نمی شود. این روش با توالی های T1، T2، FLAIR و DWI می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار بافت مغز و برخی ویژگی های تومور ارائه دهد.

موارد کاربرد آن شامل بررسی اولیه برخی علائم عصبی، ارزیابی ضایعات شناخته شده، پیگیری بعضی تومورهای غیرتقویت شونده و شرایطی است که پزشک تزریق ماده حاجب را ضروری نمی داند.

با این حال، MRI بدون تزریق در شناسایی برخی بخش های فعال تومور، بررسی ضایعات تقویت شونده و تعیین دقیق حدود بعضی توده ها محدودیت دارد. طبق راهنمای ACR، این روش برای تعیین کامل تومورهای باقی مانده یا عودکننده ای که جذب ماده حاجب دارند، کافی نیست.

MRI مغز با تزریق کنتراست چه تفاوتی دارد؟

در MRI مغز با تزریق، ماده حاجب گادولینیوم Gadolinium از طریق رگ وارد بدن می شود تا تفاوت میان برخی بافت های طبیعی و غیرطبیعی در تصاویر بهتر مشخص شود. این ماده با تغییر سیگنال MRI، امکان مشاهده الگوی جذب ماده حاجب توسط ضایعه را فراهم می کند. مهم ترین کاربردهای MRI با تزریق شامل موارد زیر است:

• شناسایی نواحی تقویت شونده داخل تومور.

• کمک به تشخیص مرزهای تومور و بافت های اطراف.

• بررسی نواحی دارای افزایش جذب ماده حاجب و احتمال وجود بخش های با فعالیت بیشتر.

• ارزیابی تغییرات نفوذپذیری عروق و اختلال در سد خونی مغزی.

• کمک به بررسی تغییرات ضایعه پس از جراحی یا پرتودرمانی.

بر اساس یک مرور علمی منتشرشده در مجله Radiology در سال ۲۰۲۴، چندین مطالعه نشان داده اند که کاهش دوز ماده حاجب گادولینیوم به حدود ۵۰ تا ۷۵ درصد دوز استاندارد، در برخی بررسی های مربوط به گلیوما و مننژیوم کیفیت تشخیصی تصاویر را کاهش نداده است. البته این یافته به معنای مناسب بودن کاهش دوز برای تمام بیماران نیست.

مراحل و درجه بندی تومور مغزی چگونه تعیین می شود؟

درجه بندی تومور مغزی یکی از معیارهای اصلی برای ارزیابی رفتار زیستی، سرعت رشد و میزان تهاجم سلول های غیرطبیعی است. برخلاف بسیاری از سرطان ها، تومورهای اولیه مغز معمولا با سیستم مرحله بندی ۱ تا ۴ ارزیابی نمی شوند؛ بلکه سازمان جهانی بهداشت WHO آن ها را بر اساس ویژگی های بافت شناسی و مولکولی در چهار درجه طبقه بندی می کند.

این درجه بندی با بررسی نمونه بافتی و آزمایش های مولکولی انجام می شود. یافته های MRI مغز نیز اطلاعات مهمی درباره اندازه، محل گسترش و میزان درگیری ساختارهای اطراف ارائه می دهند، اما به تنهایی برای تعیین درجه قطعی تومور کافی نیستند.

هزینه تصویربرداری MRI مغز برای تشخیص تومور چقدر است؟

هزینه MRI مغز برای بررسی تومور به نوع تصویربرداری، استفاده از ماده حاجب و تعرفه مرکز تصویربرداری بستگی دارد. در سال ۱۴۰۵، تعرفه خدمات تشخیصی و درمانی در بخش های دولتی و خصوصی بر اساس مصوبه هیئت وزیران تعیین شده است؛

با این حال، مبلغ پرداختی بیمار با توجه به پوشش بیمه و نوع خدمت تفاوت دارد. برای اطلاع از هزینه دقیق، باید نوع MRI تجویز شده و شرایط بیمه مشخص باشد. مهم ترین عوامل موثر بر هزینه MRI مغز شامل موارد زیر هستند:

•  MRI مغز بدون تزریق؛ هزینه این روش به دلیل انجام تصویربرداری بدون ماده حاجب، با MRI همراه تزریق تفاوت دارد.

•  MRI مغز با تزریق ماده حاجب؛ استفاده از گادولینیوم برای بررسی الگوی جذب تومور، مرز ضایعه و بخش های فعال آن، هزینه تصویربرداری را افزایش می دهد.

•  نوع دستگاه MRI؛ قدرت میدان مغناطیسی دستگاه، مانند ۱.۵ تسلا یا ۳ تسلا، می تواند بر تعرفه مرکز اثر بگذارد.

•  استفاده از تکنیک های تکمیلی؛ روش هایی مانند پرفیوژن، دیفیوژن و MR Spectroscopy هزینه جداگانه ای به همراه دارند.

•  نوع مرکز تصویربرداری؛ تعرفه مراکز دولتی، خصوصی و مراکز طرف قرارداد بیمه با یکدیگر تفاوت دارد.

•  پوشش بیمه پایه و تکمیلی؛ میزان تعهد بیمه و قرارداد مرکز، سهم پرداختی بیمار را تغییر می دهد.

چه زمانی برای بررسی احتمال تومور مغزی باید MRI انجام داد؟

انجام MRI مغز زمانی ضرورت پیدا می کند که علائم عصبی جدید، مداوم یا پیشرونده باشند و پزشک احتمال وجود ضایعه داخل جمجمه را مطرح کند. مهم ترین نشانه هایی که بررسی پزشکی و ارزیابی برای MRI مغز را ضروری می کنند، شامل موارد زیر هستند:

•  سردردهای جدید، مداوم یا رو به تشدید، به ویژه همراه با علائم دیگر

•  سردرد شدید صبحگاهی یا تشدید درد هنگام سرفه و زور زدن

•  تشنج برای نخستین بار در طول زندگی

•  تاری دید، دوبینی یا کاهش غیرعادی بینایی

•  ضعف یا بی حسی یک طرف بدن

•  اختلال تعادل، راه رفتن یا هماهنگی حرکات

•  تغییرات غیرعادی حافظه، رفتار یا گفتار

•  تهوع و استفراغ مکرر همراه با سردرد

پزشک پس از معاینه عصبی، در صورت نیاز MRI مغز با یا بدون تزریق ماده حاجب را تجویز می کند. بروز ناگهانی تشنج، ضعف یک طرف بدن یا سردرد انفجاری شدید به ارزیابی اورژانسی نیاز دارد.

سخن پایانی

تومور مغزی از بیماری هایی است که تشخیص دقیق آن به بررسی علائم بالینی، معاینه عصبی و تصویربرداری تخصصی نیاز دارد. سردردهای پیشرونده، تشنج، اختلال بینایی، ضعف عضلانی و تغییرات رفتاری از نشانه هایی هستند که باید جدی گرفته شوند. MRI مغز نقش مهمی در تعیین محل، اندازه و ویژگی های تومور دارد و روش هایی مانند سی تی اسکن، PET و طیف سنجی تشدید مغناطیسی نیز در شرایط خاص به تشخیص کمک می کنند. تشخیص زودهنگام و بررسی تخصصی نتایج تصویربرداری، مسیر تصمیم گیری پزشکی را دقیق تر می کند. برای دریافت نوبت MRI مغز و دسترسی به مراکز تصویربرداری، می توانید از خدمات نوبت دهی اینترنتی اسکن طب استفاده کنید.

اطلاعات بیشتری در مورد تومور مغز و انواع آن را میتوانید از وبسایت mayoclinic دریافت کنید.

سوالات متداول در مورد تومور مغز

1.      آیا هر سردرد شدیدی نشانه تومور مغزی است؟

خیر. سردرد علل متعددی مانند میگرن، سردرد تنشی، مشکلات عروقی و اختلالات سینوسی دارد. سردرد زمانی نیازمند بررسی دقیق تر است که الگوی جدیدی پیدا کند، به تدریج تشدید شود یا با علائم عصبی مانند تشنج، اختلال بینایی و ضعف اندام ها همراه باشد.

2.      آیا MRI مغز می تواند خوش خیم یا بدخیم بودن تومور را مشخص کند؟

MRI اطلاعات مهمی درباره محل، اندازه، شکل، حدود ضایعه، میزان جذب ماده حاجب و وجود ادم اطراف تومور ارائه می دهد. با این حال، تصویربرداری به تنهایی برای تعیین قطعی ماهیت تومور کافی نیست. تشخیص نهایی بر اساس بررسی بافت شناسی و در موارد لازم آزمایش های مولکولی انجام می شود.

3.      تفاوت MRI مغز با تزریق و بدون تزریق در تشخیص تومور چیست؟

MRI بدون تزریق تصاویر دقیقی از ساختار مغز، بافت ها و ویژگی های ضایعه ارائه می دهد. در MRI با تزریق گادولینیوم، الگوی جذب ماده حاجب نیز بررسی می شود. این اطلاعات به ارزیابی مرزهای تومور، اختلال سد خونی مغزی و برخی ویژگی های بافتی کمک می کنند. انتخاب پروتکل به نظر پزشک و هدف تصویربرداری بستگی دارد.

4.      آیا تومور مغزی در سی تی اسکن مشخص می شود؟

بله. سی تی اسکن می تواند برخی توده های مغزی، خونریزی، کلسیفیکاسیون، جابه جایی ساختارهای مغز و اثر فشاری ضایعه را نشان دهد. این روش به دلیل سرعت بالا در شرایط اورژانسی کاربرد دارد؛ اما MRI برای بررسی دقیق تر بافت نرم و ویژگی های بسیاری از تومورهای مغزی اطلاعات بیشتری فراهم می کند.

5.      آیا تومور مغزی بدون علامت هم ایجاد می شود؟

بله. برخی تومورهای مغزی، به ویژه ضایعات کوچک یا دارای رشد آهسته، در مراحل اولیه علامت مشخصی ایجاد نمی کنند. این توده ها گاهی هنگام تصویربرداری مغز به دلایل دیگر شناسایی می شوند. بروز علائم به محل تومور، اندازه، سرعت رشد و میزان فشار واردشده به ساختارهای اطراف بستگی دارد.

6.      تفاوت درجه تومور مغزی با مرحله سرطان چیست؟

درجه تومور مغزی بر اساس ویژگی های سلولی، میزان تکثیر و رفتار زیستی آن تعیین می شود. سازمان جهانی بهداشت WHO برای بسیاری از تومورهای سیستم عصبی مرکزی از درجه های ۱ تا ۴ استفاده می کند. مرحله بندی بیشتر برای بررسی میزان گسترش سرطان در بدن کاربرد دارد و در تومورهای اولیه مغزی، درجه بندی و طبقه بندی مولکولی اهمیت بیشتری دارند.

7.      آیا PET Scan برای تشخیص تومور مغزی کاربرد دارد؟

بله. PET Scan با استفاده از ردیاب های رادیواکتیو، فعالیت متابولیکی بافت ها را بررسی می کند. این روش در برخی موارد برای ارزیابی عود تومور، افتراق بافت توموری فعال از تغییرات پس از درمان و بررسی ویژگی های متابولیکی ضایعه به کار می رود. PET معمولا در کنار MRI و سایر یافته های بالینی تفسیر می شود.

8.      برای تشخیص قطعی تومور مغزی چه آزمایش هایی لازم است؟

بررسی تشخیصی معمولا با معاینه عصبی و MRI مغز آغاز می شود. پزشک با توجه به یافته ها، آزمایش های تکمیلی مانند MRI با تزریق، پرفیوژن، طیف سنجی تشدید مغناطیسی یا PET را درخواست می کند. برای تعیین قطعی نوع بسیاری از تومورها، نمونه برداری و بررسی پاتولوژی و نشانگرهای مولکولی ضرورت دارد.