سرطان استخوان: علائم، تشخیص و تصویربرداری
سرطان استخوان Bone Cancer یکی از بدخیمی های نادر سیستم اسکلتی است که با رشد غیرطبیعی سلول ها در بافت استخوانی ایجاد می شود. درد استخوان شبانه، تورم موضعی و شکستگی های غیرطبیعی از نشانه هایی هستند که بررسی پزشکی را ضروری می کنند. تشخیص دقیق تومور استخوان به ارزیابی بالینی، تصویربرداری تخصصی مانند رادیوگرافی، MRI، سی تی اسکن و اسکن استخوان نیاز دارد. در این مقاله، علائم سرطان استخوان، عوامل خطر، روش های تشخیص، نقش بیوپسی و تصویربرداری در شناسایی و تعیین گسترش بیماری را بررسی می کنیم.
سرطان استخوان چیست و چه تفاوتی با متاستاز استخوانی دارد؟
سرطان استخوان Bone Cancer به رشد کنترل نشده سلول های غیرطبیعی در بافت استخوانی گفته می شود که توانایی تخریب بافت سالم و گسترش به نواحی مجاور را دارند. این بیماری زمانی شکل می گیرد که تغییرات ژنتیکی Genetic Mutationsعملکرد طبیعی سلول های استخوانی را مختل کنند و تقسیم سلولی از کنترل خارج شود.
سرطان اولیه استخوان از خود بافت استخوان آغاز می شود و با تومورهای بدخیمی که از اندام های دیگر به استخوان گسترش پیدا می کنند، تفاوت دارد. تومورهای استخوانی به دو گروه خوش خیم Benign و بدخیم Malignant تقسیم می شوند.
تومور خوش خیم به بافت های دوردست متاستاز نمی دهد و معمولا رشد محدودتری دارد؛ اما تومور بدخیم توانایی تهاجم به بافت های اطراف و انتشار به اندام های دیگر را دارد. متاستاز استخوانی Bone Metastasis زمانی رخ می دهد که سلول های سرطانی از اندام هایی مانند پستان، ریه یا پروستات از طریق جریان خون یا سیستم لنفاوی به استخوان برسند.
بنابراین، منشا سرطان در متاستاز استخوانی خارج از سیستم اسکلتی قرار دارد. برای بررسی گسترش بیماری به استخوان ها، پزشک از روش هایی مانند MRI، PET/CT و اسکن استخوان به روش پزشکی هسته ای استفاده می کند. مهم ترین انواع سرطان اولیه استخوان شامل موارد زیر هستند:
نوع سرطان | ویژگی و محل درگیری |
استئوسارکوم | شایع ترین سرطان اولیه استخوان که بیشتر استخوان های بلند مانند ران و ساق را درگیر می کند. |
کندروسارکوم | از سلول های تولیدکننده غضروف منشا می گیرد و معمولا لگن، شانه و استخوان ران را درگیر می کند. |
سارکوم یوئینگ | توموری بدخیم که بیشتر در کودکان، نوجوانان و جوانان دیده می شود و استخوان های لگن و اندام ها را درگیر می کند. |
کوردوما | توموری نادر با رشد آهسته که معمولا در قاعده جمجمه و استخوان خاجی ایجاد می شود. |
علائم سرطان استخوان چیست؟
علائم سرطان استخوان به محل تشکیل تومور، اندازه ضایعه و میزان پیشرفت بیماری بستگی دارند. درد استخوانی مداوم، درد شبانه، تورم موضعی و کاهش دامنه حرکتی از نشانه های شایع این بیماری محسوب می شوند. در مراحل اولیه، برخی بیماران درد خفیف یا متناوبی را تجربه می کنند که به تدریج شدت می گیرد.
با رشد تومور و تخریب ساختار استخوان، احتمال بروز شکستگی پاتولوژیک و اختلال عملکرد اندام افزایش پیدا می کند. شدت این علائم در همه بیماران یکسان نیست و تشخیص علت آن ها به بررسی بالینی و تصویربرداری نیاز دارد.
درد استخوان شبانه؛ آیا می تواند نشانه سرطان باشد؟
درد استخوان شبانه Nocturnal Bone Pain یکی از علائمی است که در برخی بیماران مبتلا به تومورهای بدخیم استخوان مشاهده می شود. این درد معمولا در مراحل اولیه به صورت ناراحتی متناوب ظاهر می شود و با پیشرفت ضایعه، شدت و تداوم بیشتری پیدا می کند.
برخلاف دردهای عضلانی ناشی از فعالیت بدنی که اغلب با استراحت کاهش پیدا می کنند، درد مرتبط با تومور می تواند در زمان استراحت نیز ادامه داشته باشد و فرد را از خواب بیدار کند. با این حال، درد شبانه به تنهایی معیار تشخیص سرطان استخوان نیست و در بیماری های التهابی و مشکلات مفصلی نیز دیده می شود.
تورم، توده و حساسیت در ناحیه استخوان
رشد تومور و گسترش آن به بافت های نرم اطراف استخوان می تواند باعث ایجاد تورم یا توده قابل لمس شود. این برجستگی معمولا در نزدیکی محل درگیری قرار دارد و گاهی با حساسیت به لمس، احساس گرما یا درد همراه می شود.
اگر تومور در نزدیکی مفصل زانو، شانه یا لگن شکل بگیرد، التهاب موضعی و محدودیت حرکتی نیز بروز می کنند. درگیری بافت های اطراف مفصل می تواند خم کردن اندام یا انجام فعالیت های روزمره را دشوار کند.
شکستگی استخوان با ضربه خفیف و سایر علائم هشداردهنده
تخریب بافت استخوانی بر اثر رشد سلول های سرطانی، استحکام استخوان را کاهش می دهد و احتمال شکستگی پاتولوژیک Pathological Fracture را افزایش می دهد.
در این وضعیت، استخوان با ضربه خفیف یا حتی هنگام انجام فعالیت های معمولی دچار شکستگی می شود. سایر علائم هشداردهنده شامل کاهش وزن بدون علت مشخص، خستگی مداوم و تب در برخی بیماران می شوند.
در تومورهای ستون فقرات، فشار بر ریشه های عصبی یا نخاع می تواند ضعف اندام ها، بی حسی، گزگز و اختلال حرکتی ایجاد کند. بروز ضعف پیشرونده پاها، بی اختیاری ادرار یا مدفوع و بی حسی ناحیه زینی به ارزیابی اورژانسی نیاز دارد.
عوامل خطر ابتلا به سرطان استخوان کدامند؟
سرطان استخوان در اثر تغییرات ژنتیکی و اختلال در عملکرد طبیعی سلول های استخوانی ایجاد می شود. علت دقیق بروز بسیاری از موارد این بیماری مشخص نیست؛ اما برخی شرایط ژنتیکی، بیماری های زمینه ای و سابقه درمان های خاص می توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. مهم ترین عوامل خطر شناخته شده شامل موارد زیر هستند:
سابقه پرتودرمانی با دوز بالا: به ویژه دریافت پرتوهای یونیزان برای درمان سرطان های قبلی.
بیماری پاژه استخوان (Paget's Disease of Bone): اختلال در روند طبیعی بازسازی استخوان، به ویژه در سنین بالاتر.
سندرم لی فرامنی (LiFraumeni Syndrome): اختلال ارثی مرتبط با جهش ژن TP53.
رتینوبلاستوما ارثی (Hereditary Retinoblastoma): جهش ارثی ژن RB1.
سابقه خانوادگی برخی سرطان های ژنتیکی: به ویژه وجود سندرم های مستعدکننده سرطان.
سن: افزایش خطر برخی انواع سرطان استخوان در نوجوانی و برخی دیگر در بزرگسالی و سالمندی.
سابقه شیمی درمانی یا پرتودرمانی: به ویژه در افرادی که در دوران کودکی برای درمان سرطان تحت این روش ها قرار گرفته اند.
سرطان استخوان چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص سرطان استخوان با بررسی سوابق پزشکی، معاینه بالینی و ارزیابی یافته های تصویربرداری آغاز می شود. پزشک ابتدا محل درد، مدت بروز علائم، وجود تورم و سابقه شکستگی را بررسی می کند. سپس برای شناسایی ضایعه و تعیین میزان درگیری استخوان، روش های تصویربرداری متناسب با شرایط بیمار را درخواست می کند.
رادیوگرافی ساده معمولا نخستین بررسی است و MRI و سی تی اسکن استخوان به ارزیابی دقیق تر تومور و بافت های اطراف کمک می کنند. آزمایش خون برای بررسی شاخص هایی مانند آلکالین فسفاتاز ALP و لاکتات دهیدروژناز LDH نیز کاربرد دارد. با این حال، تشخیص قطعی سرطان استخوان با بیوپسی و بررسی پاتولوژی نمونه بافتی انجام می شود.
تصویربرداری سرطان استخوان با چه روش هایی انجام می شود؟
تصویربرداری پزشکی نقش مهمی در شناسایی تومور استخوان، تعیین محل و اندازه ضایعه، بررسی میزان تخریب بافت استخوانی و ارزیابی گسترش بیماری دارد. انتخاب روش تصویربرداری به نوع ضایعه، محل درگیری و شرایط بالینی بیمار بستگی دارد. رادیوگرافی ساده معمولا نخستین روش بررسی است؛
اما برای ارزیابی دقیق تر ساختار استخوان، مغز استخوان و بافت های نرم اطراف، از MRI و سی تی اسکن استفاده می شود. همچنین روش هایی مانند اسکن استخوان Bone Scintigraphy و PET/CT در بررسی فعالیت متابولیک ضایعات و شناسایی کانون های احتمالی بیماری در سایر نقاط بدن کاربرد دارند.
روش تصویربرداری | کاربرد اصلی در بررسی سرطان استخوان |
رادیوگرافی Xray | شناسایی تخریب استخوان، ضایعات لیتیک و اسکلروتیک و واکنش پریوست |
MRI | بررسی درگیری مغز استخوان، بافت نرم و گسترش موضعی تومور |
سی تی اسکن | ارزیابی دقیق قشر استخوان، کلسیفیکاسیون و تخریب ساختار استخوانی |
اسکن استخوان | شناسایی نواحی دارای فعالیت غیرطبیعی بازسازی استخوان و بررسی ضایعات متعدد |
پت اسکن | بررسی فعالیت متابولیک تومور و ارزیابی گسترش احتمالی سرطان |
رادیوگرافی ساده؛ اولین مرحله بررسی تومور استخوان
رادیوگرافی ساده Plain Radiography معمولا نخستین روش تصویربرداری برای بررسی درد استخوانی مشکوک به تومور است. این روش با استفاده از اشعه ایکس، ساختار استخوان و تغییرات غیرطبیعی آن را نمایش می دهد. رادیوگرافی در شناسایی ضایعات لیتیک Lytic Lesions، ضایعات اسکلروتیک Sclerotic Lesions، تخریب قشر استخوان Cortical Destructionو واکنش پریوست Periosteal Reaction کاربرد دارد.
برخی تومورهای بدخیم الگوهای مشخصی در تصاویر رادیوگرافی ایجاد می کنند. برای مثال، واکنش پریوست به شکل الگوی پیازی Onion Skin در برخی موارد سارکوم یوئینگ و الگوی شعاعی یا آفتاب تابان Sunburst Appearance در برخی موارد استئوسارکوم مشاهده می شود. این یافته ها به تشخیص افتراقی کمک می کنند؛ اما برای تایید نوع تومور کافی نیستند.
MRI؛ بررسی گسترش تومور به بافت های اطراف
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی Magnetic Resonance Imaging یکی از مهم ترین روش ها برای تعیین وسعت موضعی سرطان استخوان محسوب می شود. MRI با استفاده از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی، تصاویر دقیقی از مغز استخوان، عضلات، تاندون ها، عروق و اعصاب اطراف تومور ایجاد می کند.
این روش به پزشک کمک می کند میزان درگیری مغز استخوان، گسترش تومور به بافت نرم و ارتباط ضایعه با ساختارهای حیاتی اطراف را ارزیابی کند. همچنین MRI در تعیین محدوده جراحی و برنامه ریزی نمونه برداری اهمیت دارد. تزریق ماده حاجب گادولینیوم Gadolinium نیز در شرایط منتخب برای بررسی بهتر ویژگی های ضایعه و الگوی خون رسانی آن انجام می شود.
سی تی اسکن؛ بررسی دقیق ساختار استخوان
سی تی اسکن Computed Tomography با استفاده از اشعه ایکس و پردازش رایانه ای، تصاویر مقطعی دقیقی از ساختار استخوان ارائه می دهد. این روش برای بررسی تخریب قشر استخوان، کلسیفیکاسیون Calcification، تشکیل استخوان جدید و الگوی معدنی شدن تومور کاربرد دارد.
سی تی اسکن در ارزیابی تومورهای نواحی پیچیده مانند لگن، ستون فقرات و استخوان های قاعده جمجمه نیز اهمیت دارد. همچنین پزشک می تواند از تصاویر سی تی اسکن برای هدایت نمونه برداری سوزنی CTGuided Biopsy استفاده کند.
اسکن استخوان چه نشان می دهد؟
اسکن استخوان Bone Scintigraphy یکی از روش های تصویربرداری پزشکی هسته ای است که با تزریق رادیوداروی حاوی تکنسیوم ۹۹ ام فعالیت بازسازی و متابولیسم استخوان را بررسی می کند. این رادیودارو در نواحی دارای فعالیت استخوان سازی بیشتر تجمع پیدا می کند و دوربین گاما Gamma Camera میزان جذب آن را ثبت می کند.
افزایش جذب رادیودارو در تصویر به شکل نواحی داغ Hot Spots دیده می شود. این یافته می تواند با تومور، متاستاز استخوانی، شکستگی، عفونت یا التهاب ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، افزایش جذب به تنهایی نشانه قطعی سرطان نیست.
این روش برای بررسی درگیری چندین استخوان و شناسایی کانون های احتمالی متاستاز کاربرد دارد. پزشک با توجه به نتایج اسکن و سایر یافته های بالینی، درباره نیاز به MRI، سی تی اسکن یا بررسی های تکمیلی تصمیم می گیرد.
PET/CT چه نقشی در تشخیص و تعیین گسترش سرطان استخوان دارد؟
پت اسکن همراه با سی تی اسکن PET/CT روشی ترکیبی در تصویربرداری پزشکی هسته ای است که اطلاعات متابولیک و آناتومیک را همزمان ارائه می دهد. در این روش معمولا از رادیوداروی FDG حاوی فلوئور ۱۸ استفاده می شود که تجمع آن در سلول های دارای مصرف بالای گلوکز بیشتر است.
PET/CT به شناسایی نواحی دارای فعالیت متابولیک غیرطبیعی، بررسی درگیری سایر استخوان ها و ارزیابی احتمال انتشار بیماری به اندام های دیگر کمک می کند. این روش در مرحله بندی برخی سارکوم های استخوانی، به ویژه سارکوم یوئینگ و استئوسارکوم، کاربرد دارد. همچنین در شرایط مشخص برای ارزیابی پاسخ متابولیک تومور به درمان استفاده می شود.
هزینه تصویربرداری سرطان استخوان چقدر است؟
هزینه تصویربرداری سرطان استخوان به نوع روش تشخیصی، ناحیه مورد بررسی، استفاده از ماده حاجب و تعرفه مرکز تصویربرداری بستگی دارد. همچنین نوع دستگاه، پوشش بیمه پایه و تکمیلی و تعرفه های سالانه بر مبلغ نهایی تاثیر می گذارند. هزینه روش های رایج تصویربرداری شامل موارد زیر می شود:
هزینه تصویربرداری ساده از ناحیه مشکوک.
هزینه تصویربرداری با یا بدون تزریق ماده حاجب.
هزینه بررسی مقطعی استخوان و بافت های اطراف.
هزینه تصویربرداری پزشکی هسته ای.
هزینه بررسی متابولیک تومور و گسترش احتمالی بیماری.
برای اطلاع از هزینه دقیق، باید تعرفه روز مرکز تصویربرداری و میزان پوشش بیمه بررسی شود.
چه زمانی برای درد استخوان باید به پزشک مراجعه کرد؟
درد استخوانی مداوم یا بدون علت مشخص، به ویژه زمانی که با علائم دیگری همراه باشد، به بررسی پزشکی نیاز دارد. تشخیص زودهنگام علت درد به شناسایی ضایعات استخوانی و شروع به موقع اقدامات تشخیصی کمک می کند. در صورت مشاهده نشانه های زیر، مراجعه به پزشک ضروری است:
درد استخوانی مداوم یا تشدید تدریجی درد
درد شبانه که باعث بیدار شدن از خواب می شود
تورم، برجستگی یا توده جدید در ناحیه استخوان
شکستگی استخوان پس از ضربه خفیف
کاهش وزن بدون علت مشخص و خستگی طولانی مدت
محدودیت حرکتی یا ضعف اندام
بی حسی، گزگز یا اختلال حرکتی جدید، به ویژه همراه با کمردرد یا گردن درد
ضعف پیشرونده اندام ها یا اختلال کنترل ادرار و مدفوع نیازمند ارزیابی اورژانسی است.
سخن پایانی
سرطان استخوان از بیماری های نادر سیستم اسکلتی است که تشخیص به موقع آن به بررسی دقیق علائم، معاینه پزشکی و انتخاب روش تصویربرداری مناسب نیاز دارد. درد مداوم یا شبانه استخوان، تورم موضعی و شکستگی غیرطبیعی از نشانه هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. رادیوگرافی، MRI، سی تی اسکن، اسکن استخوان و PET/CT هر کدام اطلاعات متفاوتی درباره تومور ارائه می دهند و بیوپسی تشخیص قطعی را مشخص می کند. برای دریافت خدمات تصویربرداری و پیگیری نوبت، می توانید از خدمات نوبت دهی اینترنتی اسکن طب استفاده کنید.
سوالات متداول
1. آیا همه تومورهای استخوانی سرطانی هستند؟
خیر. توده های استخوانی به دو گروه خوش خیم و بدخیم تقسیم می شوند. تومورهای خوش خیم توانایی انتشار به اندام های دیگر را ندارند، اما برخی از آن ها به دلیل اندازه یا محل قرارگیری به بررسی و پیگیری پزشکی نیاز دارند.
2. آیا نمونه برداری از تومور استخوان باعث انتشار سرطان می شود؟
اگر بیوپسی با برنامه ریزی تخصصی و توسط تیم آشنا با تومورهای استخوانی انجام شود، خطر انتشار سلول های سرطانی به حداقل می رسد. انتخاب مسیر نمونه برداری اهمیت زیادی دارد و باید پیش از جراحی با متخصص ارتوپدی انکولوژی هماهنگ شود.
3. آیا سرطان استخوان بیماری مسری است؟
خیر. سرطان استخوان از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود و تماس روزمره، استفاده از وسایل مشترک یا زندگی در کنار فرد مبتلا باعث انتقال این بیماری نمی شود.
4. آیا ضربه یا ورزش سنگین باعث سرطان استخوان می شود؟
شواهد علمی ارتباط مستقیمی میان ضربه های معمولی یا فعالیت ورزشی سنگین و ایجاد سرطان استخوان نشان نمی دهند. گاهی آسیب دیدگی باعث توجه فرد به درد ناحیه ای می شود که تومور از قبل در آن رشد کرده است.
5. برای بررسی احتمال سرطان استخوان باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟
متخصص ارتوپدی نخستین گزینه برای ارزیابی مشکلات استخوانی است. در صورت مشاهده ضایعه مشکوک، ارجاع به متخصص ارتوپدی انکولوژی یا تیم درمان تومورهای استخوانی برای بررسی های تخصصی ضرورت پیدا می کند.
6. آیا سرطان استخوان در همه سنین ایجاد می شود؟
بله. بعضی از انواع سرطان استخوان، مانند استئوسارکوم و سارکوم یوئینگ، در کودکان، نوجوانان و جوانان بیشتر دیده می شوند. کندروسارکوم نیز بیشتر در بزرگسالان و افراد مسن تشخیص داده می شود.
7. آیا سرطان استخوان می تواند استخوان فک را درگیر کند؟
بله. برخی تومورهای بدخیم اولیه استخوان در استخوان فک ایجاد می شوند. درد، تورم، لق شدن دندان ها و تغییر شکل فک از نشانه هایی هستند که به بررسی تخصصی نیاز دارند.
8. آیا انجام مکرر تصویربرداری برای بررسی سرطان استخوان خطرناک است؟
نوع تصویربرداری اهمیت دارد. MRI از پرتو یونیزان استفاده نمی کند، اما رادیوگرافی، سی تی اسکن و اسکن هسته ای با میزان مشخصی از پرتو همراه هستند. پزشک با توجه به ضرورت تشخیصی، نوع روش و تعداد دفعات تصویربرداری را تعیین می کند.
اطلاعات بیشتری در مورد سرطان استخوان و انواع آن را میتوانید از وبسایت mayoclinic دریافت کنید.
